Creative Commons Lisansları: Hangisi Ne Anlama Geliyor?
Hızlı Özet
Creative Commons (CC), telif hakkını ortadan kaldırmaz — eser sahibi telif
hakkını korur, yalnızca önceden belirlenmiş koşullarla herkese kullanım izni
verir. Dört yapı taşının (BY, SA, NC, ND) kombinasyonundan altı lisans doğar. Koşullara
uymazsanız lisans sona erer ve normal telif ihlali doğar. "CC gördüm,
serbesttir" düşüncesi en yaygın hatadır.
Creative Commons Nedir, Ne Değildir?
| Nedir | Ne değildir |
|---|---|
| Telif hakkının üzerine kurulan standart bir lisans ailesi | Telif hakkından feragat değildir (CC0 hariç) |
| Eser sahibinin önceden verdiği, herkese açık bir kullanım izni | Kamu malı değildir — eser hâlâ korunuyor |
| Koşullu bir izin — koşullar bağlayıcıdır | "Ücretsiz" ile "koşulsuz" aynı şey değildir |
| Uluslararası olarak standartlaşmış, makine okunabilir bir sistem | Bir kurum veya tescil sistemi değildir |
Dört Yapı Taşı
| Kısaltma | Anlamı | Sizden istenen |
|---|---|---|
| BY | Attribution — Atıf | Eser sahibinin adını, eser adını, lisansı ve kaynağı belirtmek. Tüm CC lisanslarında zorunludur (CC0 hariç). |
| SA | ShareAlike — Aynı lisansla paylaş | Türettiğiniz eseri aynı lisansla yayımlamak. "Bulaşıcı" özelliktir. |
| NC | NonCommercial — Ticari olmayan | Ticari amaçla kullanmamak. |
| ND | NoDerivatives — Türetilemez | Eseri değiştirmeden kullanmak. Kırpma, renk düzeltme, kısaltma dahil. |
Altı Lisans ve CC0
| Lisans | Ticari kullanım | Değiştirebilir misiniz? | Türev için koşul |
|---|---|---|---|
| CC BY | ✔ Evet | ✔ Evet | Yok — atıf yeterli |
| CC BY-SA | ✔ Evet | ✔ Evet | Aynı lisansla yayımlamalısınız |
| CC BY-ND | ✔ Evet | ✘ Hayır | Türev üretemezsiniz |
| CC BY-NC | ✘ Hayır | ✔ Evet | Yok |
| CC BY-NC-SA | ✘ Hayır | ✔ Evet | Aynı lisansla yayımlamalısınız |
| CC BY-NC-ND | ✘ Hayır | ✘ Hayır | En kısıtlayıcı CC lisansı |
| CC0 | ✔ Evet | ✔ Evet | Atıf bile zorunlu değil — kamu malına en yakın araç |
"NC" Sandığınızdan Daha Geniş
NonCommercial kaydı yalnızca "doğrudan satış"ı kapsamaz. Aşağıdakiler de
genellikle ticari sayılır ve NC lisanslı materyalle yapılamaz:
- Reklam geliri olan bir blog veya YouTube kanalı
- Şirketinizin kurumsal web sitesi veya sunumu
- Ücretli bir eğitim veya kurs materyali
- Sponsorlu içerik
Doğru Atıf Nasıl Yapılır?
BY koşulu, "adını yazdım" demekle karşılanmaz. İyi bir atıf dört bilgiyi içerir:
- Eser adı (varsa, orijinal adıyla)
- Eser sahibinin adı (mümkünse profiline bağlantıyla)
- Lisans adı ve sürümü, lisans metnine bağlantı vererek
- Kaynak bağlantısı ve değişiklik yaptıysanız bunun belirtilmesi
Şablon
Atıf metni örneği
Değişiklik yapılmadıysa:
"[Eser Adı]" — [Eser Sahibi], [CC BY 4.0] lisansı altında. Kaynak: [bağlantı]
Değişiklik yapıldıysa:
"[Eser Adı]" — [Eser Sahibi] tarafından, [CC BY-SA 4.0] lisansı altında. Kaynak: [bağlantı]
Bu eser [adınız] tarafından [yapılan değişiklik: kırpıldı / renkleri düzenlendi / Türkçeye çevrildi] şeklinde uyarlanmıştır ve [aynı lisans] altında sunulmaktadır.
CC Kullanırken Düşülen 7 Tuzak
- Lisansı vereni doğrulamamak. Bir eseri CC ile paylaşan kişi, o eserin gerçek hak sahibi olmayabilir. Başkasının fotoğrafını alıp CC etiketiyle yeniden yayımlayan bir hesaptan aldığınız görsel sizi korumaz. Kaynağın kendisine kadar gidin.
- ND lisanslı eseri "hafifçe" düzenlemek. Kırpmak, filtre uygulamak, kısaltmak veya bir videoya kesit olarak yerleştirmek türev üretimi sayılabilir ve ND'yi ihlal eder.
- SA'nın bulaşıcılığını hesaba katmamak. BY-SA bir görseli kendi çalışmanıza entegre ederseniz, ortaya çıkan bütünü aynı lisansla yayımlamanız gerekebilir. Ticari bir ürün için bu genellikle kabul edilemez.
- Farklı SA lisanslarını karıştırmak. Farklı sürüm veya farklı copyleft lisanslara sahip materyalleri birleştirmek uyumsuzluk doğurabilir.
- Lisansın geri alınabileceğini sanmak. CC lisansları verildikten sonra geri alınamaz. Eser sahibi yayını durdurabilir, ancak o ana kadar lisansı almış olanların hakkı devam eder. Tersi de geçerlidir: siz eserinizi CC ile yayımlarsanız fikrinizi değiştirseniz bile geçmişi geri alamazsınız — bunu bilerek karar verin.
- Kanıt saklamamak. Kullandığınız her CC materyalin sayfa ekran görüntüsünü, tarihini ve lisans bilgisini arşivleyin. Sayfa sonradan silinir veya lisans değiştirilirse elinizde kanıt kalır.
- Kişilik hakkını unutmak. CC lisansı yalnızca telif iznini kapsar. Karede tanınabilir bir kişi varsa, o kişinin görüntüsünün ticari kullanımı için ayrıca izin gerekir. Aynı şekilde marka ve mekân izinleri de CC dışıdır.
Reklam
Türkiye'de CC Lisansları Geçerli mi?
Creative Commons lisansları, dünya genelinde yaygın biçimde kullanılan ve sözleşme niteliğinde izin metinleridir. Türkiye'de de fiilen yaygın olarak kullanılmaktadır. Bununla birlikte bilinmesi gereken bir hukuki nüans vardır:
FSEK, mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve konularının ayrı ayrı gösterilmesini arar. Elektronik ortamda, tek taraflı ve genel bir beyanla verilen açık lisansların bu şekil şartı karşısındaki durumu öğretide tartışılan bir konudur. Uygulamada CC lisanslarına dayanılarak milyonlarca eser kullanılmakta ve bu kullanım genel olarak kabul görmektedir.
Pratik tavsiyemiz: Düşük riskli kullanımlarda (blog, eğitim, kişisel proje) CC lisansına güvenmek makuldür. Buna karşılık yüksek bedelli ticari bir kampanyada — özellikle kampanyanın merkezinde duran bir görsel için — CC etiketiyle yetinmeyip hak sahibinden doğrudan yazılı izin almak daha güvenlidir. Bunun için kullanım lisansı şablonumuzu kullanabilirsiniz.
Kendi Eserinizi CC ile Yayımlamalı mısınız?
| Amacınız | Uygun lisans |
|---|---|
| En geniş yayılım, atıf yeterli | CC BY |
| Yayılsın ama türevler de açık kalsın | CC BY-SA |
| Paylaşılsın ama değiştirilmesin | CC BY-ND |
| Ticari kullanımı ben lisanslayayım | CC BY-NC (ikili lisanslama modeli) |
| Hiçbir koşul olmasın | CC0 |
| Kontrolü elimde tutmak istiyorum | CC kullanmayın — bireysel lisans sözleşmesi |
Karar vermeden önce: CC lisansı geri alınamaz. Eserinizin ticari değeri yüksekse veya ileride münhasır bir lisans satmayı düşünüyorsanız, açık lisans bu imkânı kalıcı olarak daraltır. Manevi haklarınız her hâlükârda sizde kalır.
Creative Commons Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Hayır. CC lisanslı eserlerde telif hakkı devam eder; eser sahibi
yalnızca belirli koşullarla kullanım izni vermiştir. Koşullara uymazsanız lisans sona
erer ve normal telif ihlali doğar. Telif korumasının hiç olmadığı durum
kamu malı
eserlerdir.
Riskli. Reklam geliri elde eden bir site genellikle ticari sayılır.
"Ticari" kavramının sınırı CC metninde net tanımlanmadığı için gri alan geniştir.
Güvenli yol, NC lisanslı materyali gelir getiren mecralarda kullanmamak veya eser
sahibinden ayrıca izin almaktır.
Kırpma, filtre uygulama ve kısaltma türev üretimi sayılabilir ve ND
koşulunu ihlal eder. ND lisanslı materyali olduğu gibi, değiştirmeden kullanmanız
beklenir. Boyutlandırma ve format dönüşümü gibi teknik zorunluluklar genellikle sorun
oluşturmaz; ancak içeriği değiştiren müdahalelerden kaçının.
Hayır, CC lisansları geri alınamaz. Eserinizi yayından kaldırabilir ve
yeni kullanıcılara lisans vermeyi durdurabilirsiniz; ancak o ana kadar lisansı almış
olanlar kullanmaya devam edebilir. Bu nedenle CC ile yayımlamadan önce iyi düşünün.
Atıf, CC0 dışındaki tüm CC lisanslarında zorunlu bir koşuldur. Koşula
uymamanız lisansı sona erdirir ve kullanımınız izinsiz kullanıma dönüşür. Ayrıca eser
sahibinin adın belirtilmesi manevi hakkı da ihlal edilmiş olur.
Kesin olarak anlamak her zaman mümkün değildir; bu yüzden kaynağın kendisine
kadar gidin. Görselin ters görsel aramasını yapın, daha eski bir yayın var mı
bakın, paylaşan hesabın diğer içerikleriyle tutarlılığını kontrol edin. Ticari
kullanımda ise CC etiketine güvenmek yerine hak sahibinden
doğrudan yazılı lisans
almak en güvenli yoldur.