Telif Meslek Birlikleri Rehberi: Hangisine Üye Olmalısınız?
Meslek Birliği Ne Yapar, Ne Yapmaz?
Eserinizi kaç radyonun çaldığını, kaç kafede duyulduğunu veya kaç kez yayımlandığını tek başınıza takip edemezsiniz. Meslek birliklerinin varlık sebebi budur.
| Yapar | Yapmaz |
|---|---|
| Kullanıcılarla (radyo, TV, mekân, platform) toplu lisans sözleşmesi yapar | Size telif hakkı kazandırmaz — hakkınız zaten eseri ürettiğinizde doğdu |
| Tahsil ettiği geliri, bildirilen eserlere göre dağıtır | Bildirmediğiniz eserler için ödeme yapmaz |
| Üyeleri adına ihlalleri takip eder | Kişisel her uyuşmazlığınızı üstlenmez |
| Sektörel tarife belirleme süreçlerinde taraf olur | Sözleşmelerinizi sizin yerinize müzakere etmez |
| Uluslararası muadil birliklerle karşılıklılık anlaşmaları yapar | Tescil kurumu değildir — kayıt tescil ayrı bir işlemdir |
Önce Sıfatınızı Belirleyin
En sık yapılan hata, "müzisyenim" deyip herhangi bir birliğe başvurmaktır. Oysa aynı kişi birden fazla sıfat taşıyabilir ve her sıfat farklı bir birliği ilgilendirir.
| Sıfatınız | Ne ürettiniz? | Birlik türü |
|---|---|---|
| Eser sahibi | Beste, güfte, metin, resim, senaryo | Eser sahipleri meslek birliği |
| İcracı sanatçı | Bir eseri seslendirdiniz, çaldınız, oynadınız | İcracı sanatçılar meslek birliği |
| Yapımcı | Kaydı veya yapımı finanse edip ürettiniz | Yapımcılar meslek birliği |
| Yayıncı kuruluş | Yayın yaptınız | Yayıncı kuruluşları birliği |
Örnek: Kendi şarkısını besteleyen, söyleyen ve kendi imkânlarıyla kaydeden bir müzisyen aynı anda eser sahibi, icracı ve yapımcıdır. Bu kişi üç ayrı alanda hak sahibidir ve her biri için ilgili birliğe ayrı başvurabilir.
Alanlara Göre Meslek Birlikleri
Türkiye'de meslek birlikleri, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı denetiminde faaliyet gösterir ve alanlara göre örgütlenir. Aşağıda yaygın olarak bilinen birlikler alanlarına göre gruplanmıştır.
Müzik alanı
| Sıfat | Bilinen birlikler | Ne için |
|---|---|---|
| Besteci, söz yazarı, aranjör | MESAM, MSG | Eser (beste ve güfte) üzerindeki haklar |
| Fonogram yapımcısı | MÜ-YAP | Ses kaydı (master) üzerindeki bağlantılı haklar |
| İcracı sanatçı | MÜYORBİR | Performans üzerindeki bağlantılı haklar |
Müzikte hak katmanlarının nasıl ayrıştığını Müzik ve Beste Telif Hakları rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Edebiyat ve yayıncılık alanı
- İLESAM — ilim ve edebiyat eseri sahipleri (yazarlar, şairler, akademik eser sahipleri)
- EDİSAM — edebiyat ve ilim eseri sahipleri
- YAYBİR — yayıncılar (kitap yayıncılığı alanında)
Görsel sanatlar alanı
- GESAM — güzel sanat eseri sahipleri (ressam, heykeltıraş, grafik ve görsel sanatçılar)
Sinema ve görsel-işitsel alan
- SESAM — sinema eseri sahipleri
- SETEM — sinema eseri sahipleri alanında faaliyet gösteren birlik
- SE-YAP, TESİYAP, FİYAB — yapımcı birlikleri
- BSB — belgesel sinemacılar alanında örgütlenme
Yayın kuruluşları
- RATEM — radyo ve televizyon yayıncıları alanında faaliyet gösteren birlik
Üyelik Süreci: Nasıl İşler?
Doğru birliği ve sıfatı belirleyin
Eser sahibi misiniz, icracı mı, yapımcı mı? Yanlış birliğe yapılan başvuru reddedilir. Birden fazla sıfatınız varsa her biri için ayrı başvuru yapabilirsiniz.
Üyelik koşullarını kontrol edin
Birçok birlik, üyelik için belirli sayıda yayımlanmış eser veya alanda faaliyet gösterdiğinizi kanıtlayan belgeler ister. Koşullar birliğe göre değişir; kendi sitelerinden teyit edin.
Üyelik sözleşmesini okuyun
Bu adımı atlamayın. Sözleşme, hangi haklarınızın takibini birliğe bıraktığınızı belirler. Bazı sözleşmeler geniş bir yetki devri içerir; bu durumda aynı hakkı kendiniz doğrudan lisanslamanız zorlaşabilir. Özellikle senkronizasyon (sync) haklarının kapsam içinde olup olmadığına bakın.
Eserlerinizi tek tek bildirin
En kritik ve en çok atlanan adım budur. Üye olmak yetmez; her eseri sisteme kaydettirmeniz gerekir. Bildirilmeyen eser, dağıtımda yok sayılır ve o eserden gelir alamazsınız.
Pay oranlarını yazılı olarak belirleyin
Bir eserde birden fazla hak sahibi varsa (ortak besteci, söz yazarı, aranjör), aralarındaki paylaşım oranı bildirimde belirtilir. Bu oranı eser üretilirken yazılı olarak anlaşın — sonradan yapılan tartışmalar en yıpratıcı olanlardır.
Üye Olmadan Önce Düşünmeniz Gereken 5 Konu
- Yetki devrinin kapsamı. Birliğe devrettiğiniz takip yetkisi ne kadar geniş? Reklam veya film için doğrudan sync lisansı vermek istediğinizde bu yetki engel oluşturur mu?
- Dağıtım şeffaflığı. Gelirin nasıl hesaplandığını ve hangi dönemlerde dağıtıldığını anlıyor musunuz? Raporlara erişebiliyor musunuz?
- Üyelikten çıkış. Ayrılmak istediğinizde süreç nasıl işliyor, ne kadar süre önceden bildirim gerekiyor?
- Aidat ve kesintiler. Üyelik aidatı ve dağıtımdan yapılan yönetim kesintisi oranları nedir? Bu tutarlar birliğe göre değişir ve kendi düzenlemelerinde açıklanır.
- Uluslararası kapsam. Eserleriniz yurt dışında da kullanılıyorsa, birliğin hangi ülkelerdeki muadil kuruluşlarla karşılıklılık anlaşması olduğuna bakın.
Meslek Birliği Üyeliği Zorunlu mu?
Hayır. Üyelik gönüllüdür. Haklarınızı kendiniz de yönetebilirsiniz. Ancak seçim, üretim biçiminize bağlıdır:
| Durumunuz | Üyelik mantıklı mı? |
|---|---|
| Eserleriniz radyo, TV veya mekânlarda çalıyor | Evet. Bu kullanımları tek başınıza takip edemezsiniz. |
| Çok sayıda eseriniz var ve yaygın kullanılıyor | Evet. Toplu tahsilin ölçek avantajı belirgindir. |
| Yalnızca müşteriye özel iş üretiyorsunuz (ajans, freelance) | Genellikle hayır. Gelir doğrudan sözleşmelerinizden gelir. |
| Eserlerinizi doğrudan lisanslamayı tercih ediyorsunuz | Yetki devrinin kapsamını dikkatle değerlendirin. |
| Yeni başlıyorsunuz, henüz yayımlanmış eseriniz yok | Üyelik koşullarını karşılamayabilirsiniz; önce üretim ve yayın. |
Doğrudan lisanslama yolunu seçerseniz sözleşmeleriniz kritik hâle gelir — şablon kütüphanemize bakabilirsiniz.