Eser Sahibinin Hakları: Mali ve Manevi Haklar (FSEK Rehberi)
Temel Ayrım: İki Farklı Hak Kümesi
| Mali haklar | Manevi haklar | |
|---|---|---|
| Neyi korur? | Eserin ekonomik değerini | Eser sahibinin eseriyle kişisel bağını |
| Devredilebilir mi? | Evet — yazılı sözleşmeyle | Hayır — hiçbir şekilde |
| Lisanslanabilir mi? | Evet (basit veya münhasır) | Hayır; yalnızca kullanma yetkisi sınırlı biçimde verilebilir |
| Mirasla geçer mi? | Evet | Hakkın kendisi geçmez; kanunda sayılan kişiler kullanma yetkisine sahip olur |
| Süre dolunca ne olur? | Sona erer, eser kamuya mal olur | Sona ermez |
| Haczedilebilir mi? | Kural olarak evet | Hayır |
Mali Haklar: Paraya Çevrilebilen Beş Hak
FSEK, mali hakları numerus clausus yani sınırlı sayıda belirlemiştir. Bir sözleşmede devir yapılırken bunların tek tek sayılması gerekir; "tüm mali haklar" gibi genel ifadeler sözleşmeyi tartışmalı hâle getirir.
İşleme hakkı (FSEK m.21)
Eserden yararlanarak yeni bir eser türetme hakkıdır: çeviri, uyarlama, remix, senaryolaştırma, düzenleme. Türetilen esere "işlenme eser" denir ve çift katmanlı bir yapı doğar — hem asıl eser sahibinin hakkı devam eder, hem işleyenin kendi hakkı doğar.
Pratikte: Bir romanı izinsiz çevirmek, çevirmenin ne kadar emek harcadığından bağımsız olarak ihlaldir. Buna karşılık kamuya mal olmuş bir eseri çevirirseniz, çeviri metninin hakkı size ait olur.
Çoğaltma hakkı (FSEK m.22)
Eserin kopyasının üretilmesi hakkıdır. Baskı, fotokopi, dosya kopyalama, sunucuya yükleme, ekran görüntüsü almak — tümü çoğaltmadır. Dijital ortamda neredeyse her işlem teknik olarak bir çoğaltma içerdiğinden, en geniş kapsamlı mali hak budur.
Yayma hakkı (FSEK m.23)
Çoğaltılmış nüshaların satılması, kiralanması, ödünç verilmesi veya dağıtılması hakkıdır. Çoğaltma ile yayma ayrı haklardır: birine izin vermek diğerini kapsamaz. Örneğin "yazdırabilirsiniz" demek "satabilirsiniz" anlamına gelmez.
Temsil hakkı (FSEK m.24)
Eserin doğrudan icra edilerek sunulması hakkıdır: konser, tiyatro gösterimi, film gösterimi, canlı okuma. "Umuma açık mahal"de yapılan temsil, izin gerektirir.
Umuma iletim hakkı (FSEK m.25)
Eserin işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla kamuya iletilmesidir: radyo ve televizyon yayını, internette yayımlama, akış (streaming), kişilerin seçtikleri yer ve zamanda erişimine sunma. Dijital dünyada en çok ihlal edilen hak budur.
Manevi Haklar: Devredilemeyen Dört Hak
Umuma arz salahiyeti (FSEK m.14)
Eserin kamuya sunulup sunulmayacağına, ne zaman ve nasıl sunulacağına karar verme yetkisidir. Bitmemiş bir çalışmanızın izinsiz yayımlanması, ticari zarar doğmasa bile bu hakkın ihlalidir.
Pratikte: Bir tasarımcının müşteriye gönderdiği taslakların, iş anlaşmaya bağlanmadan müşteri tarafından paylaşılması bu kapsamdadır.
Adın belirtilmesi salahiyeti (FSEK m.15)
Eserin sahibinin adıyla anılmasını isteme hakkıdır. Eser sahibi adını belirtebilir, müstear (takma) ad kullanabilir veya adının hiç belirtilmemesini tercih edebilir — karar onundur.
Pratikte: Fotoğrafı kaynak göstermeden paylaşmak, mali hakkın yanı sıra ayrıca bu manevi hakkı da ihlal eder ve manevi tazminat talebine dayanak oluşturur. Bu yüzden birçok davada hem maddi hem manevi tazminat birlikte istenir.
Eserde değişiklik yapılmasını önleme (FSEK m.16)
Eserin bütünlüğünün korunmasını isteme hakkıdır. Eser sahibinin izni olmadan eserde kısaltma, ekleme veya değişiklik yapılamaz. Değişiklik izni verilmiş olsa dahi, eser sahibi şeref ve itibarını zedeleyen müdahalelere her hâlükârda itiraz edebilir.
Pratikte: Bir müzik eserinin bir reklamda alay konusu edilecek şekilde kullanılması, lisans alınmış olsa bile bu hakka dayanılarak engellenebilir.
Zilyed ve malike karşı haklar (FSEK m.17)
Eserin aslını elinde bulunduran kişiye karşı eser sahibinin sahip olduğu yetkilerdir. Örneğin bir tablonun mülkiyetini satın alan kişi, ressamın izni olmadan tabloyu tahrip edemez; ressam da belirli koşullarda esere geçici olarak erişim talep edebilir.
Eser Sahibi Öldükten Sonra Haklar Ne Olur?
| Hak | Ölümden sonra |
|---|---|
| Mali haklar | Mirasçılara geçer ve koruma süresi boyunca kullanılabilir. Mirasçılar devredebilir, lisanslayabilir. |
| Manevi haklar | Hakkın kendisi mirasa konu olmaz. Ancak FSEK, bu hakları kullanma yetkisini vasiyeti tenfiz memuru, sağ kalan eş, çocuklar, mirasçılar ve ana-babaya sırasıyla tanır. |
| Koruma süresi dolunca | Mali haklar sona erer. Manevi haklar bakımından ise adın belirtilmesi ve eserin bütünlüğü konusunda takip yetkisi kanunda öngörülen kişi ve kurumlarca sürdürülebilir. |
Süre hesabı için koruma süresi hesaplayıcımızı kullanabilirsiniz.
Sözleşme Yaparken Bu Ayrım Neden Kritik?
Kötü hazırlanmış sözleşmelerin çoğu bu ayrımı gözetmediği için sorun çıkarır. Dikkat edilmesi gerekenler:
- "Manevi haklarımı da devrediyorum" ifadesi hükümsüzdür. Böyle bir madde sözleşmeye konsa bile sonuç doğurmaz; yalnızca metnin özensiz hazırlandığını gösterir.
- Devredeceğiniz mali hakları tek tek sayın. Yalnızca çoğaltma hakkı vermek istiyorsanız, yayma ve umuma iletim haklarını devretmeyin.
- Ad belirtme konusunu yazılı olarak düzenleyin. Manevi hakkı devredemezsiniz, ancak "bu iş kapsamında adım belirtilmeyecektir" şeklinde bir kullanım biçimi üzerinde anlaşabilirsiniz. Bu, özellikle hayalet yazarlık ve ajans işlerinde önemlidir.
- Değişiklik yetkisinin sınırını çizin. "Eserde değişiklik yapılabilir" maddesi koysanız bile, itibar zedeleyici müdahaleye itiraz hakkınız saklıdır — ancak bunu sözleşmede de yazmak tartışmayı azaltır.
- Ödeme ile hak geçişini bağlayın. "Mali haklar bedelin tamamı ödendiğinde geçer" hükmü, ödeme alamadığınızda elinizdeki en güçlü kozdur.
Bu maddelerin tamamını içeren hazır metinler için sözleşme şablonu kütüphanemize bakabilirsiniz.
Bağlantılı Haklar: Eser Sahibi Olmayanların Hakları
Bazı kişiler eseri meydana getirmez ama onu kamuya ulaştırırken katkı sunar. FSEK bu kişilere bağlantılı (komşu) haklar tanır. Bu haklar, eser sahibinin haklarından ayrı ve bağımsız işler.
| Kim | Neyi korur | Örnek |
|---|---|---|
| İcracı sanatçı | Performansın kendisi | Şarkıcı, müzisyen, tiyatro oyuncusu, seslendirme sanatçısı |
| Fonogram yapımcısı | Ses kaydı (master) | Plak şirketi, stüdyo |
| Film yapımcısı | İlk tespit | Yapım şirketi |
| Radyo-TV kuruluşu | Yayının kendisi | Kanal, yayıncı kuruluş |
Neden önemli: Bir şarkıyı kullanmak için eser sahiplerinden (besteci, söz yazarı) izin almanız yetmez; kullanacağınız kaydın yapımcısından ve duruma göre icracıdan da izin gerekir. Ayrıntı için Müzik ve Beste Telif Hakları rehberimize bakın.