Sinema, Film, Dizi ve Video Telif Hakları Rehberi
1. Sinema Eserlerinde Birlikte Eser Sahipliği (FSEK Madde 5)
Sinema ve audiovisual (işitsel ve görsel) eserler, birden fazla sanatçının kolektif emeği ile meydana geldiğinden Türk Hukukunda "birlikte eser sahipliği" esası benimsenmiştir. FSEK Madde 5 uyarınca bir sinema eserinin kanuni eser sahipleri şunlardır:
- Yönetmen: Filmin artistik ve teknik anlatım bütünlüğünü sağlayan ana eser sahibidir.
- Senaryo Yazarı (ve Tretman Yazarı): Filmin edebi ve kurgusal altyapısını oluşturan kişidir.
- Özgün Müzik Bestecisi: Film için özel olarak beste yapan müzisyen.
- Animatör: Animasyon ve çizgi filmlerde görsel karakter ve hareket tasarımlarını yapan sanatçı.
Bu kişiler dışındaki oyuncular, görüntü yönetmenleri ve kurgucular icracı sanatçı veya teknik ekip statüsündedir; icracı sanatçı haklarına sahiptirler.
2. Senaryo Tescili ve Fikir Koruma Adımları
Bir film veya dizi projesinde fikrin veya senaryonun yapımcılara sunulmadan önce tescil edilmesi intihal (çalınma) riskine karşı hayati önem taşır:
Tretman ve Sinopsis Hazırlığı
Senaryonun detaylı özetini (sinopsis), karakter analizlerini ve sahne dökümünü içeren tretman dosyanızı hazırlayın.
e-Devlet İsteğe Bağlı Kayıt Tescil Başvurusu
Kültür ve Turizm Bakanlığı e-Devlet portalından senaryonuzu "İlim ve Edebiyat Eseri" olarak tescil ettirin.
Zaman Damgası veya İLESAM / SE-SAM Kaydı
Senaryo dosyanızı 5070 Sayılı Zaman Damgası ile mühürleyin veya sinema meslek birlikleri (SE-SAM, İLESAM) repertuvarına kaydedin.
3. Sinema Yapımcılarının Hakları ve Devir Sözleşmeleri
Film yapımcısı (yapım şirketi), filmin finansmanını sağlayan ve ilk tespiti gerçekleştiren tüzel veya gerçek kişidir. FSEK uyarınca:
- Yapımcı, bağlantılı hak sahibi sayılır (FSEK Madde 80).
- Filmin sinemalarda gösterilmesi, televizyonda yayınlanması, VOD / dijital platformlarda satılması için yapımcının, 4 ana eser sahibinden (yönetmen, senarist, besteci, animatör) mali hak devir sözleşmesi alması şarttır.
- Devir sözleşmesi olmadan yapımcı filmi ticari olarak dağıtamaz veya satamaz. Sözleşmelerin yazılı olması zorunludur.
4. Dijital Platformlar (Netflix, Disney+, BluTV) ve Telif Devri
Dijital yayın platformlarının (OTT) hayatımıza girmesiyle birlikte sinema telif sözleşmelerine yeni şartlar eklenmiştir:
- Orijinal Yapımlar (Originals): Platformlar genellikle tüm mali hakların dünya çapında ve süresiz devredilmesini (Buy-out) talep eder.
- Lisanslama Modeli: Mevcut filmlerin platformlara belirli bir süre (örneğin 2 yıl) için kullanım hakkının (lisans) verilmesidir. Süre sonunda haklar yapımcıya döner.
- İkincil Gelirler (Royalty): Yönetmen ve senaristlerin dijital gösterimlerden meslek birlikleri (SETEM, BİROY, SİNEBİR) aracılığıyla ikincil telif toplama hakları saklı tutulmalıdır.
5. Dizi ve TV Format Telif Koruması
Televizyon yarışma ve dizi formatlarının izinsiz kopyalanması sektördeki en yaygın sorunlardan biridir:
- Format Dosyası (Format Bible): Formatın kurallarını, sunuş tarzını, dekorunu, grafiklerini ve jenerik müziğini içeren detaylı format dosyası oluşturulmalıdır.
- Uluslararası Tescil: Formatlar için FRAPA (Format Recognition and Protection Association) kaydı yaptırılması uluslararası platformlarda koruma sağlar.
- FSEK Kapsamı: Somutlaşmış ve yazılı hale getirilmiş format dosyaları FSEK kapsamında İlim ve Edebiyat Eseri olarak korunur.
6. Sinema Eserinde Kim, Neyin Sahibi?
Sinema, telif hukukunun en katmanlı alanıdır. Tek bir filmde birbirinden bağımsız üç ayrı hak kümesi bulunur ve bunlar farklı kişilere aittir. Bir yapımı kullanmak için "yapımcıdan izin aldım" demek çoğu zaman yeterli değildir.
| Kim | Sıfatı | Ne anlama gelir? |
|---|---|---|
| Yönetmen | Birlikte eser sahibi | FSEK madde 8 uyarınca bu kişiler sinema eserinin birlikte eser sahibidir. Eser üzerindeki haklar kural olarak birlikte kullanılır; biri tek başına serbestçe tasarrufta bulunamaz. |
| Senaryo yazarı | Birlikte eser sahibi | |
| Diyalog yazarı | Birlikte eser sahibi | |
| Özgün müzik bestecisi | Birlikte eser sahibi | |
| Animatör | Birlikte eser sahibi | Canlandırma tekniğiyle yapılan yapımlarda animatör de birlikte eser sahipleri arasında yer alır. |
| Yapımcı | Bağlantılı hak sahibi | Eseri meydana getiren değil, yatırımı yapan taraftır. Kendi bağlantılı hakları vardır; eser sahiplerinin mali haklarını ise sözleşmeyle devralır. Sözleşme yoksa devralmış sayılmaz. |
| Oyuncular | İcracı sanatçı (bağlantılı hak) | Performansları üzerinde bağlantılı hakları vardır. Yapım sözleşmesiyle bu hakların kullanımı düzenlenir. |
| Görüntü yönetmeni, kurgucu, sanat yönetmeni | Kural olarak sözleşmeye tabi | FSEK madde 8'de sayılan birlikte eser sahipleri arasında yer almazlar; katkıları iş veya eser sözleşmesiyle düzenlenir. |
Pratik sonuç: Bir filmden kesit kullanacaksanız yalnızca yapımcıdan izin almanız çoğu zaman yetmez. Filmdeki müzik ayrı bir eserdir ve bestecisi ile fonogram yapımcısından ayrıca izin gerekebilir. Bu, kısa video üreticilerinin en sık düştüğü tuzaktır.
7. Sinema Eserlerinde Koruma Süresi Farklı İşler
Genel kural "eser sahibinin ölümünden itibaren 70 yıl"dır. Ancak sinema eserlerinde birden fazla eser sahibi bulunduğu için FSEK madde 27 özel bir ölçüt getirir:
Yapımcının bağlantılı hakları ise farklı bir süreye tabidir ve eser sahiplerinin haklarından bağımsız işler. Bir yapımın kamuya mal olup olmadığını değerlendirirken her iki katmanı da ayrı ayrı kontrol etmek gerekir.
8. Video Çekerken Aşmanız Gereken İzin Katmanları
Kendi çektiğiniz videonun telifi size aittir — ancak videonun içine giren her unsur ayrı bir izin sorusu doğurur. Aşağıdaki liste, yapım öncesi kontrol listesi olarak kullanılabilir.
| Unsur | Gereken izin | Sık yapılan hata |
|---|---|---|
| Fon müziği | Hem beste/güfte hem ses kaydı için ayrı izin (senkronizasyon + master) | "Şarkıyı satın aldım" sanmak. Bir şarkıyı dinlemek için satın almak, videoda kullanma hakkı vermez. |
| Karedeki kişiler | Kişilik hakkı izni (görüntü kullanım muvafakati) | Telif izniyle karıştırmak. Fotoğrafçı hakkı ile kişinin görüntü hakkı ayrı şeylerdir. |
| Çekim mekânı | Mülk sahibi izni; müze, ören yeri ve bazı kamu alanlarında ayrıca kurum izni | Kamuya açık olmayı izin sanmak. |
| Arka plandaki eserler | Kadraja giren tablo, heykel, afiş, kitap kapağı için izin gerekebilir | Tesadüfen girdiğini düşünmek. Bilinçli ve öne çıkan kullanım sorun yaratır. |
| Markalar ve logolar | Marka hukuku değerlendirmesi | Ürünü olumsuz bağlamda göstermenin ayrı sorumluluk doğurabileceğini bilmemek. |
| Arşiv ve stok görüntü | Lisans kapsamının kontrolü (mecra, süre, ticari kullanım) | "Ücretsiz" etiketini "koşulsuz" sanmak. |
| Drone çekimi | Havacılık mevzuatı kapsamında uçuş izni; ayrıca mahremiyet sınırları | Telif dışı bir mevzuat alanı olduğunu atlamak. |
9. Kısa Video ve Sosyal Medya İçerik Üreticileri İçin
Reels, Shorts ve TikTok üreticilerinin karşılaştığı sorunlar, geleneksel sinema üretiminden farklıdır. En kritik üç konu:
- Platform müzik kütüphanesi ≠ genel kullanım hakkı. Platformun ses kütüphanesindeki bir parçayı kullanmanız, o platformun kendi anlaşması kapsamındadır. Aynı videoyu indirip başka bir mecrada (kendi web siteniz, reklam, TV) yayımlarsanız bu koruma ortadan kalkar.
- Kurumsal hesap ile kişisel hesap aynı değildir. Birçok platformun müzik kütüphanesinde ticari/marka hesapları için kapsam daha dardır. Kişisel hesapta sorunsuz kullanılan bir parça, marka hesabında ihlal doğurabilir.
- "Tepki" ve "derleme" videoları otomatik olarak alıntı sayılmaz. Bir içeriği uzun uzun oynatıp araya birkaç yorum eklemek, iktibas sınırları içinde kalmaz. Değerlendirmede kullanılan miktar, eklediğiniz özgün katkının ağırlığı ve kullanımın orijinal eserin yerine geçip geçmediği önemlidir.
Platform şikâyet ve itiraz süreçlerinin ayrıntısı için Dijital İçerik ve YouTube Telifi rehberimize bakabilirsiniz. Haksız bir şikâyete itiraz edecekseniz hazır karşı bildirim metnimizi kullanabilirsiniz.
10. Belgesel ve Arşiv Görüntüsü Kullanımı
Belgesel yapımcılığı, telif açısından en riskli alanlardan biridir çünkü yapımın doğası gereği başkalarına ait materyal kullanılır. Dikkat edilmesi gerekenler:
- Arşiv görüntüsünün kaynağı ve hak sahibi yapım başlamadan netleştirilmelidir. Kurum arşivlerinin çoğu kullanım için ayrı sözleşme ister.
- Röportaj verenlerden yazılı muvafakat alın. Sözlü "çekebilirsiniz" ifadesi, yapım yayımlandıktan sonra çıkacak itirazlara karşı zayıf kalır.
- Haber ve bilgilendirme amacı, sınırsız kullanım hakkı vermez. FSEK'te bazı serbestlikler bulunmakla birlikte bunlar dar yorumlanır ve ticari dağıtımı olan yapımlarda güvenli dayanak oluşturmaz.
- Yayın öncesi hak temizliği (rights clearance) yapın. Platformlar, dağıtım öncesinde kullanılan tüm materyalin izin belgelerini talep eder. Bu belgeler eksikse yapım yayımlanamaz.
11. Yapım Öncesi Telif Kontrol Listesi
- Senaryo özgün mü, yoksa bir eserden mi uyarlandı? Uyarlamaysa işleme izni alındı mı?
- Birlikte eser sahipleriyle (yönetmen, senarist, diyalog yazarı, besteci) yazılı sözleşme yapıldı mı?
- Oyuncu ve icracılarla sözleşmeler tamam mı?
- Kullanılacak müziklerin senkronizasyon ve master izinleri alındı mı?
- Çekim mekânları için izinler var mı?
- Arşiv ve stok materyalin lisans kapsamı, planlanan dağıtım mecralarını karşılıyor mu?
- Karedeki kişilerden görüntü kullanım muvafakati alındı mı?
- Dağıtım sözleşmesinde devredilen haklar tek tek sayıldı mı, süre ve bölge belirlendi mi?
Sözleşme metinleri için şablon kütüphanemize bakabilirsiniz; müzik kullanımı için senkronizasyon lisansı şablonu hazırdır.